Linux Eğitim Notları

Bazen terminalde iken bazı komutların tam olarak nasıl kullanıldığını hatırlamayabilirsiniz. Bu gibi durumlarda komutlar hakkında belli bir formatta hazırlanmış kullanım yardımını kullanabilirsiniz.

man: (manual page)

Açtığınız bir man sayfasında yukarı ve aşağı ok tuşları ile dökümanı okuyup 'q' harfine basarak çıkabilirsiniz.

İki türlü kullanımı vardır.

man [bölüm] kelime  kelime hakkında belirtilen bölümde (varsa) bulunan                                                                  yardım dosyasını açar.

Eger bölüm belirtilmezse ilk buldugu dosyayi gösterir.

8 tane bölüm vardır, bunlar;

1 Komutlar

2 Sistem Çağrıları

3 Alt Uygulamalar

4 Dosya biçimlendirme

5 Çeşitli konular

6 Boş (kullanıcı bu bölüme kendi dökümanlarını yerleştirebilir.)

7 Özel dosyalar

8 Bakım

man -k anahtar_kelime       Anahtar kelimenin bulunduğu yardım konularını gösterir.

ör:

$ man -k password

chage (1)            - change user password expiry information

chpasswd (8)         - update password file in batch

conflict (8)         - search for alias/password conflicts

crypt (3)            - password and data encryption

fgetpwent (3)        - get password file entry

getpass (3)          - get a password

getpw (3)            - Re-construct password line entry

getpwnam, getpwuid (3) - get password file entry

ldappasswd (1)       - change the password of an LDAP entry

mkpasswd (1)         - generate new password, optionally apply it to a user

nwauth (1)           - Verify username/password

nwpasswd (1)         - Change a user's password

passmass (1)         - change password on multiple machines

passwd (5)           - password file

passwd.nntp (5)      - passwords for connecting to remote NNTP servers

pg_passwd (1)        - Manipulate the flat password file

putpwent (3)         - write a password file entry

pwck (8)             - verify integrity of password files

pwconv, pwunconv, grpconv, grpunconv (8) - convert to and from shadow passwords and groups.

rpc.yppasswdd (8)    - NIS password update daemon

shadow (3)           - encrypted password file routines

shadow (5)           - encrypted password file

smbpasswd (5)        - The Samba encrypted password file

smbpasswd (8)        - change a users SMB password

userpasswd (1)       - A graphical tool to allow users to change their passwords.

vipw, vigr (8)       - edit the password or group files

yppasswd, ypchfn, ypchsh (1) - change your password in the NIS database

xlock (1)            - Locks the local X display until a password is entered.

$ man 1 passwd

PASSWD(1)                 User utilities                PASSWD(1)

NAME

       passwd - update a user's authentication tokens(s)

SYNOPSIS

       passwd [-k] [-l] [-u [-f]] [-d] [-S] [username]

............. burada diger aciklamalar ve opsiyonlar...

FILES

       /etc/pam.d/passwd - the Linux-PAM configuration file

BUGS

       None known.

SEE ALSO

       pam(8), and pam_chauthok(2).

       For more complete information on how to configure this application with Linux-PAM,  see  the Linux-PAM System Administrators' Guide at       <http://parc.power.net/morgan/Linux-PAM/index.html>

AUTHOR

       Cristian Gafton <gafton@redhat.com>

PAM + PWDB applications    Jan 03 1998                          1

$

$ man 5 passwd

PASSWD(5)                  File formats                 PASSWD(5)

NAME

       passwd - password file

DESCRIPTION

....................... diger aciklamalar...

FILES

       /etc/passwd

SEE ALSO

       passwd(1), login(1), su(1), group(5), shadow(5)

                         January 5, 1998                        1

Özel Karakterler

Linux teminalinde bazı özel tuş kombinasyonları ile yapılan bazı işlemler vardır. Bu islemlerin listesini

stty -all

komutu ile görebilirsiniz. Klavyedeki 'control' tuşu '^' kısaltması ile ifade edilir.

Çok sık kullanılan bazı özel karakterler (tuş kombinasyonları) şunlardır.

control-c (^c)

Bir islemi öldürmeye yarar.

Bazen bir program çalıştırıp programın çalısması sona ermeden işlemi durdurmak isteriz. Böyle bir durumda '^c' (control-c) kullanarak programın kapatılmasını sağlayabiliriz.

control-s/control-q

Bir işlemi durdurup yeniden kaldığı yerden devam ettirmeye yarar.

control-d

Veri girişini sona erdirir.

Örnek olarak 'mail' programı ile bir mesaj yazarken programa, yazımızı tamamladığımızı belirtmek icin '^d' kullanılabilir.

$ mail alper

Subject: linux’a giriş şifresi?

Linux’a giriş şifremi nasıl değiştirebilirim ?

Bunun için bir komut var mı? ^d

Cc: linux@linux.org.tr

control-d (^d) kombinasyonu en sık olarak terminalden çıkış (logout) için kullanılır.

passwd:

Sisteme girerken kullanılan şifreyi değiştirmek için kullanılır.

$ passwd

Changing password for alper

(current) UNIX password:

New UNIX password:

Retype new UNIX password:

passwd: all authentication tokens updated successfully

$

Dosya Sistemi

pwd: (print name of current/working directory)

İçinde bulunduğunuz (çalışmakta olduğunuz) klasörü gösterir.

$ pwd

/home/alper

$

                    home                           usr                                             bin

               alper      oguz

Şema.1

Tam Yol ve Göreceli Yol

Linux’u verimli kullanabilmek için öncelikle Dosya Sisteminin hireyarşisini, bir dosyanın bu hireyarşi içinde bulunduğu yeri iyice özümsemek gerekir. Hemen hemen tüm işletim sistemlerinde bulunan şu kural Linux için de geçerlidir.

·         Bir klasör içinde ismi tamamen aynı olan iki dosya bulunamaz. Farklı klasörlerde (yerlerde) aynı isimde dosyalar bulunabilir.

                                                          (kök)

                    home                           usr                                             bin

               alper              oguz                                                             C

Şema.2

Yukarıdaki dosyaların isimleri ( Dosyam.txt ) aynı olsada hepsinin köke göre bulunduğu yer farklıdır. Bir dosyanın ‘yolu’ o dosyanın kökten itibaren bulunduğu yeri tarif eden tam adresidir. Yukarıda A, B ve C ile gösterilen dosyaların tam yolları Tablo.1’de gösterilmiştir.

Tablo.1                                                        

Tablo.2

Bir dosyayı tam yolu ile ifade etmek, yani kök klasörüne göre bulunduğu yeri tarif etmek o dosyayı ifade etmenin en iyi yoludur. Bunula beraber kolaylık sağlaması nedeniyle herhangi bir dosyanın yerini çalışmakta olduğumuz klasörü referans alarak da ifade edebiliriz. Bir dosyanın yerini tarif ederken Tablo.2’deki karakterleri kullanırız. Örneğin ‘/home/alper’ klasöründe iken dosyaların yerini şu şekilde tarif edebiliriz:

Tablo.3

Dosya yaratma

cat:

'cat' komutu ile var olan bir dosyanın içeriğini standart çıkışa (monitöre)

yazdırabilirsiniz. Veya yeni bir yazı dosyası oluşturabilirsiniz.

$ cat > siir

Bir aci var ruhumun derinlerinde

hissedip göremedigim bir aci.

Görebilseydim keske,

kokulacak birsey mi

yoksa yalniz biraktigim bir güzellik mi.

^d

$

$cat siir

Bir aci var ruhumun derinlerinde

hissedip göremedigim bir aci.

Görebilseydim keske,

kokulacak birsey mi

yoksa yalniz biraktigim bir güzellik mi.

$

ls: (list directory contents)

Bu komut bulunduğunuz klasördeki dosyaların listesini verir.

Genel kullanım şekli:

ls -adlGR [dosya_adı] [klasör_adı]

‘man ls' komutunu kullarak 'ls' komutunun kullanımı hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz.

dosya adı veya klasör adı yazarsanız sadece o dosya/klasör hakkında bilgi görüntüler.

-a       linux sisteminde gizli dosyalar diye nitelendirilen ismi '.' ile başlayan dosyaların da listelenmesini sağlar.

-d       Bulunduğunuz klasör içindeki dosyaları göstermek yerine bulunduğunuz klasörün kendisi hakkında bilgi verir.

-l        opsiyonu dosyalar hakkında ayrıntılı bilgi verir. (yazma okuma ve çalıştırma hakları, sahibi, gurubu ve son degişiklik tarihi)

-G      '-l' opsiyonu ile kullanıldığında dosyaların gurup bilgisininin listelenmemesini sağlar.

-R       Bulunduğunuz klasörün içindeki klasörlerin (alt klasörlerin) içlerinin de görüntülenmesini sağlar.

$ls

ödev-1.txt

siir

$ls -l

-rw-r--r--   1 alper    users        3891 Jul 24 11:39 ödev-1.txt

-rwxr-xr-x   1 alper    users         110 Jul 29 02:34 siir

$ls -al

-rw-------   1 alper    users         451 Jul 29 02:33 .bash_history

-rw-r--r--   1 alper    users          24 May 15  1997 .bash_logout

-rw-r--r--   1 alper    users         230 May 15  1997 .bash_profile

-rw-r--r--   1 alper    users         599 Jun  7  2000 .bashrc

-rw-------   1 alper    users        5425 Jun  2  2000 .mysql_history

drwxr-xr-x   5 alper    users        1024 Jul 28 23:08 .netscape

-rw-------   1 alper    users           0 Jun 18  2000 .newsrc-news

-rw-r--r--   1 alper    users       13993 Jul 26 19:10 .pinerc

-rw-r--r--   1 alper    users        3891 Jul 24 11:39 ödev-1.txt

-rwxr-xr-x   1 alper    users         110 Jul 29 02:34 siir

$

Örnek olarak siir dosyasını inceleyecek olursak yukarıdaki dosya bilgileri sırası ile:

Tablo.4

Bu bilgilerin bazıları daha sonra detaylı olarak anlatılacaktır.

mv:

Dosyaların bir klasörden bir diğerine taşinmasına ve/veya dosya isimlerinin

değiştrilmesine yarar.

mv dosya_adı yeni_dosya_adı

Bir dosya veya klasör isminin değiştirilmesini saglar.

mv dosya_adı /home/alper/yedek

mv dosyanin_adresi dosyanin_yeni_adresi

$mv siir siir-1.txt

$ls

ödev-1.txt

siir-1.txt

$

mkdir:

Yeni klasör oluşturmaya yarar.

$pwd

/home/alper

$ls

ödev-.txt

siir-1.txt

$mkdir siirler

$ls -l

-rw-r--r--   1 alper    users        3891 Jul 24 11:39 ödev-1.txt

-rwxr-xr-x   1 alper    users         110 Jul 29 02:34 siir-1.txt

drwxr-xr-x   2 alper    users        1024 Jul 29 03:07 siirler

$mv siir-1.txt siirler

$ls

ödev-1.txt

siirler

$ls siirler

siir-1.txt

$

cd: (change directory)

'cd' komutu ile verdigimiz klasöre gecmemizi saglar.

$pwd

/home/alper

$ls

ödev-1.txt

siirler

$cd siirler

$pwd

/home/alper/siirler

$ls

siir-1.txt

$

                                                          (kök)

                    home                           usr                                             bin

               alper              oguz                                                            

cp: (copy)

Herhangi bir dosyayı kopyalamaya yarar.

Genel kullanımı:

cp -i dosya_adı yeni_dosya adı

cp -ir dosya_adı klasör_adı

Herhangi bir dosyanın başka isimde kopyasınş alabilir ve/veya bir dosyayı başka bir klasöre kopyalayabiliriz.

-i        argümanı programın her kopyalama işlemi için bizden onay istemesini sağlar.

-r       argümanı dosyaları başka bir klasöre kopyalacağımızda kullanılabilir.

         Bulunduğumuz klasör içindeki ve bu klasörün altındaki tüm klasörlerdeki

         istediğimiz dosyaları kopyalamaya yarar.

$pwd

/home/alper/siirler

$ls

siir-1.txt

$cp siir-1.txt /yedekler/aci.txt

$

Yazı Dosyalarını İşlemek

Linux üzerinde kullanabileceğiniz birçok yazı editörü vardır. Bu editörlerin

kullanimları ve görünüşleri birbirinden farklıdır. En çok kullanılan editörlerden bazıları;

vi, pico, joe, emacs, mcedit

ve grafik ekranda kullanılan bazı editörler;

kwrite, xemacs ve staroffice.

Bunların kullanımları birbirine benzemekle birlikte bazılarının kullanımları diğerlerine göre daha kolaydır. Zevkinize göre seçtiğiniz herhangibirini işleriniz için kullanabilirsiniz.

pico hakkında biraz bilgi verecek olursak, iki türlü başlatılabilir. Komut satırında sadece 'pico' yazarak boş bir dosya açarsınız. Yazınızı '^o' (control-o) ile kaydedebilirsiniz. '^o' tuslarına bastığınızda size yazının hangi dosya adıyla kaydedileceğini sorar.

Herhangi bir dosyayı açacaksanız 'pico dosya_adı' yazarak pico'nun dosya içeriğini görüntülemesini sağlarsınız. Değişiklikleri yaptıktan sonra pico'yu '^x' ile kapatabilirsiniz. Eger değisiklikleri '^o' komutu ile kaydetmediyseniz kapatırken size dosyayı yeni haliyle kaydetmek isteyip istemediğinizi sorar; 'y' ile değişiklikleri kaydeder 'n' ile değişiklikleri yapmadan dosyayı ilk açtiğınız haliyle bırakır.

rmdir: (remove directory)

İçi boş olan yani içinde hiçbir klasör veya dosya bulunmayan klasörleri silmeye yarar. İçi dolu bir klasörü silmek için önce klasörün içindeki dosyaları silmeniz gerekir.

$pwd

/home/alper/siirler

$ls

siir-1.txt

$cd ..

$pwd

/home/alper

$rmdir siirler

rmdir: siirler: Directory not empty

$

rm: (remove)

Dosyaları ve klasörleri silmeye yarar.

Genel kullanım şekli:

rm [--] -fir

--       argümanı kendisinden sonra gelen herşeyin bir dosya ismi ifade ettiğini belirtir. İsminde özel karakterler bulunan (-,-- gibi karakterlerle başlayan) dosyaları silmek için kullanılır. Bu tür dosyaları '--' argümanı kullanmadan silmeye çalıştığınızda 'rm' komutu bu dosya isimlerini argüman olarak algıladığı için hata verir ve dosyaları silemezsiniz.

-f       (force) rm komutunun hatalı kullanımında ekrana çıkan hata mesajlarının veya bazı durumlarda verdiği uyarı mesajlarının görüntülenmemesini sağlar.

-i       (interactive) Bu argüman ile çalıştırıldığında her dosya silme işlemi için

         kullanıcıdan onay ister. İngilizce sistemlerde yes ve no kelimelerinin

kısaltmaları olan 'y' veya 'n' harfleri ile işlem için karar verilmiş olur.

-r       (recursively) klasörleri silerken içindeki tüm klasör ve dosyalarında

         silinmesini belirtir.

$cd siirler

$ls

siir-1.txt

$rm siir-1.txt

$cd ..

$ls

ödev-1.txt

siirler

$rmdir siirler

$

veya su sekilde içi dolu bir klasörü kolayca silebilirsiniz.

$rm -r siirler

wc: (word count)

Bir dosya içindeki satır, kelime, karakter sayısını öğrenmeye yarar.

Genel kullanim şekli:

wc -lwd dosya_adı

-l       argümanı satır sayısını

-w      kelime sayısını

-c      karakter sayısının gösterilmesini saglar.

Eger dosya adı haricinde hicbir argüman vermezseniz satır, kelime, karakter sayılarının üçünü de verir.

$pwd

/home/alper

$cp /yedekler/aci.txt .

$ls

ödev-1.txt

aci.txt

$wc aci.txt

      4      24     110 aci.txt

$

'acı.txt' dosyasında 4 satır, 24 kelime ve 110 karakter varmış. Karakter sayısına boşluk karakterinin ve satır sonu karakterinin de dahil olduğunu unutulmamalıdır.

Dosya Özellikleri

Linux işletim sisteminin sabit disk formatı olarak kullandığı 'ext2' formatında

dosyaların çok detaylı özellikleri tutulur. Bir dosyaya ait özelliklerin bazılarını

$ ls –l

komutu ile görmek mümkündür.

$ls –l

-rwxr-xr-x   1 alper    users         110 Jul 29 02:34 siir-1.txt

$

Şimdi bu özelliklere bir daha bakalım.

Tablo.5

Dosya İsimleri

Linux işletim sisteminde bir dosya isminin uzunluğu 255 karakter uzunluğunda olabilir. İsimlerde herhangi bir karakter kullanılabilir. Bir dosyaya yalnızca ‘.’ ve ‘..’ isimlerini veremezsiniz çünkü bu isimler zaten sistem tarafından kullanılmakta ve daha öncede gördüğümüz gibi içinde bulunulan klasörü ve bir üstteki klasörü ifade ederler.

Dosya Sahibi ve Gurubu

Linux işletim sisteminde her işlemin (her programın) bir sahibi vardır. Ben sisteme ‘alper’ kullanıcısı ile giriş yaptıktan sonra çalıştırdığım her program ve dosya benim birer işlemimdir ve dolayısı ile sahibi olarak ‘alper’ kullanıcısı gözükür. Yarattığım her dosya ‘alper’ kullanıcısına aittir. Benzer şekilde yaptığım her işlem benim gurubuma ait olacaktır. Bir dosyanın sahibi olmak o kullanıcıya en önemli olarak o dosyanın okuma, yazma ve çalıştırma haklarını değiştirme imkanı verir.

Dosya Türleri

‘ls -l’ komutu ile bir dosyanın özelliklerine baktığımızda birinci hanenin en başındaki karakter dosyanın türünü belirtir.

$ls –l

-rwxr-xr-x   1 alper    users         110 Jul 29 02:34 siir-1.txt

$

Yukarıdaki örnekte birinci hane ‘-rwxr-xr-x’ ve en başındaki karakter ‘-’ karakteridir. Bu karakter ‘siir-1.txt’ dosyasının ‘normal’ bir dosya olduğunu belirtir. Dosya türlerini belirten kısaltmalar şunlardır.

Tablo.6

Bu dosya türlerinin bazılarını daha sonra göreceğiz. Normal bir kullanıcının en sık rastlayacağı iki tür ‘-’ normal dosya ve ‘d’ kalasördür.

Dosya Hakları

Örnek olarak aşağıdaki dosyayı alırsak;

-rwxr-xr-x   1 alper    users         110 Jul 29 02:34 siir-1.txt

bu dosyanın hakları “rwxr-xr-x”’dir.  Bu hakların verildiği kişiler;

Tablo.7

Her harf belli bir hakkın ingilizce kısaltmasıdır;

Tablo.8

Bu haklar ait olduğu kullanıcılara şunları sağlarlar.

Tablo.9

Tablo 9 da yapılan açıklamalarda bahsedilen ‘program’ normal dosyaları okumaya yarayan yazı editörleri “pico, cat, vi, vs…”; klasör işlemleri yapan “cd, mkdir, rmdir, vs…”; Özel dosyalar için kullanılan “sistem çağrıları” ise “read(), write(), vs…” gibi programlama komutlarıdır.

Not: Dosyalara ait hakklar sistem kullanıcısı “root”a bir sınırlama getirmez. “root” kullanıcısının her dosyaya sınırsız müdahale hakkı vardır.

Hakları Değiştirme

Herhangi bir dosyanın haklarını sadece o dosyanın sahibi veya “root” kullanıcısı değiştirebilir. Dosya hakları “chmod” komutu ile yapılır.

chmod: (change mode)

Sahibi olduğunuz herhangi bir dosyanın okuma, yazma ve çalıştırma haklarını değiştirebilirsiniz.

chmod  nnn dosya_adı

chmod ile herhangi bir dosyanın okuma, yazma ve çalıştırma haklarını değiştirebilirsiniz. Bir dosyanın haklarını sadece o dosyanın sahibi ve “root” kullanıcısı değiştirebilir. “chmod” komutunun ilk girdisi üç tane sayıdır. Bu sayıların herbiri belli bir kullanıcı için okuma yazma ve çalıştırma haklarını belirler. Birinci sayı, dosyanın sabinin o dosyadaki haklarını, ikinci sayı dosyanın bağlı bulunduğu gruba ait kullanıcıların haklarını, üçüncü sayı ise herkes diye nitelendirdiğimiz kullanıcıcların dosyada sahip oldukları hakları belirler. Örneğin:

chmod 754 programlama-notları.txt

komutu dosyanın haklarının şu şekli alamasını sağlar:

rwxr-xr--

Verilecek haklara göre sayıların belirlenmesi şu şekilde yapılır. Herbir hakkın (okuma, yazma ve çalıştırma) bir sayı değeri vardır. Herbir kullanıcı için hakklarının sayı değerleri toplanır ve her kullanıcının haklarının sayı temsili elde edilmiş olur. Hakların sayı değerleri şunlardır.

“r”   okuma hakkı 1.

“w”  yazma hakkı 2.

“x”  çalıştırma hakkı 4.

Yukarıdaki örnekte chmod komutunun argümanları şu şekilde belirlenmiştir.

Dosyanın sahibi için:                    r w x => 4+2+1=7

Dosyanın gurubu için:                   r     x => 4+0+1=5

Diğer kullanıcılar için :         r        => 4

Tüm kullanıcıların haklarını ifade eden sayıları bitişik olarak chmodun bir argümanı olarak kullanırız.

Chown: (Change Owner)

chown komutu bir dosyanın sahibini değiştirmek için kullanılır. Bu komutu sadece root kullanıcısı kullanabilir. Kullanımı şu şekildedir:

chown kullanıcı dosya_veya kalasör

Ör:

chown ersinc /kayıtlar/3-08-01.html

chown komutunun “-R” opsiyonu ile bir klasörü ve içindeki tüm dosyaların sahibini değiştirebilirsiniz.

Ör:

chown –R ersinc /home/ersinc

chgrp : (Change Group)

chgrp komutunun kullanımıda chown komutunun kullanımı ile benzerdir. Bu komut ile dosyanın sahibi değil dosyanın gurubu değiştirilir.

Ör:

chgrp –R  sistem  /home/ersinc

Bu örnek ile ersinc kalasörü ve altındaki tüm dosyaların gurubu “sistem” yapılmıştır.

Ps : (Processes)

ps komutu ile bilgisayarda o anda çalışan tüm programların listesini görebilirsiniz. Ps komutunun önemli birkaç argümanı şunlardır.

-a      diğer kullanıcıların programlarını da gösterir.

-x       bilgisayarada arka planda çalışan programlarıda gösterir.

-u      programları çalıştıran kullanıcıları da gösterir.

Kill :

Kill komutu ile bilgisayarda çalışmakta olan ve hakkınız bulunan herhangi bir programı sona erdirebilirsiniz. Root kullanıcısı haricindeki kullanıcılar sadece kendi çalıştırdıkları programları kapatabilirler.

Kullanımı şu şekildedir.

kill program_id

kill komutu ile öldüreceğiniz programın program_id’sini ps komutu ile öğrenebilirsiniz.

Alias/Unalias :

Alias komutu ile herhangi bir komuta takma ad vererek çalıştırabilirsiniz.

Ör:

alias l=’ls -la’

Bu örnek ile ”l” adında bir komut oluşturulmuş olur ve bu komut çalıştırıldığında “ls -la” komutu çalışır. Unalias komutu ile alias ile oluşturulmuş bir komut iptal edilir.

Ör:

unalias l