Hayır, tabi ki

Yaşar ve yaşatırsak sahip olduğumuz tüm güzel şeyler gibi aşık edebiyatımız,                           ozanlarımız ve dergimizin bu sayısına konu olan aşıklar bayramlarımız bizden çocuklarımıza geçer onlarda yaşar tarihe karışıp eski sevdalar olmaktan kurtulur bu yazımızda istedim ki dilimin döndüğünce hemşerilerimize kültürümüzde önemli yeri olan aşıklık geleneğini ve içimizden çıkan aşık şenliği birkaç cümle ile aktaralım.

Âşıklar, ürünlerini saz eşliğinde söylemelerinden ötürü, "saz şairi" diye de adlandırılır. Âşıklar, başlangıçta halka yakın olan tekke edebiyatının vakıflar düzeniyle güçlenerek yüksek sınıfa yaklaşması sonucu ortaya çıktılar âşıklar; aşk ve doğaya ilişkin şiirler söylüyor, sözlerine sazlarıyla eşlik ediyor, ustalarının geleneğini yürütyor, yaşadıkları çağın ve çevrenin bazı yönlerini şiirlerine yansıtıyorlardı. Şiirlerini doğaçtan (irticalen) söyleyen âşıklar, geleneksel yolu izledikleri, yaşamdan ve toplumdan kopmadıkları için, etkilerini geçmişe nazaran bir ölçüde yitirmiş olsalar da, günümüzde de sanatlarını sürdürmektedirler Anadolu’nun dört bir tarafında karşımıza çıkan ellerinde sazı dillerinde sözü kendilerinîn veya başkalarının deyişlerini çalan ve söyleyen âşıklar, her zaman yaşadıkları dönemin halkının konuşan dili yüreklere dokunan duygusu olmuştur. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de yüklendikleri veya üzerlerine yüklenen misyonu yerine getirmeye çalışan yerli bir sanatçı tipidir Âşıklık. "âşık edebiyatı" türünde söz ve müzik birbirini tamamlayan iki unsurdur. Günümüzde varlıklarını sürdüren âşıklar, bir yandan eski destan geleneğini yaşatırken, bir yandan da doğaçlama aşk şiirleri söyler, başka sanatçıların ürünlerini yayar, çeşitli törenlerde bir eğlence unsuru olarak yer alırlar. Âşık şiirinin nazım biçimi de dörtlük olmakla birlikte dize sayısı çoğalıp azalabilir. Bu edebiyatın başlıca türleri destan, güzelleme, taşlama, koçaklama, ağıt ve muammadır. Uyak yapısı bakımından koşma, semai, varsağı gibi kısımlara ayrılır. Genellikle yalın ve yapmacıksız bir dil kullanılan âşık şiirinde yinelemeler, boş tekerlemeler, ölçü ve uyak tutturmada kolaylık sağlayan yakıştırmalar bulunur. Mısra sonlarındaki ses benzerliklerini sağlamak için kullanılan bu yinelemelere ayak denir.

 15. ve 16. yüzyıllardan sonra özel bir âşık tipi Anadolu coğrafyasındaki yerini alarak işlevini sürdürmüştür. Kendi içinde çeşitli teknik ve tavır özellikleri geliştiren âşık edebiyatının ve âşık müziğinin estetik bakımdan gelişmesi de bu dönemde olmuştur. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarından itibaren dünyadaki değişen yaşam koşulları, iletişim, insan ilişkileri ve ülke İlişkileriyle birlikte âşıkların da toplumsal rollerinde dolayısıyla işlevlerinde yer yer değişiklikler görülmüştür. 20. yüzyılın başlarından itibaren Anadolu coğrafyası üzerinde yaşayan Türkmen âşık tipinin gezginci yanı kısmen azalmış, değişen sosyal, siyasal ve kültürel olaylar üzerindeki etkisi ve duyarlılığı ise artmıştır.

            Anadolu’nun çeşitli köşelerinde, bugünde “âşık” unvanını taşıyan ve sazı ile birlikte şiirlerini söyleyen şair, yani saz şairlerine rastlamaktayız.

            Âşıklık geleneği günümüzde değişikliğe uğramış bir şekilde devam etmektedir. Ancak bu devam ediş gittikçe azalan ilgi ve verilen önemin kaybedilmesi ile sürmektedir.

 

                        Daha önceki asırlarda âşıklık bir toplumsal etkileşimde bir eğitimci, inanç adamı,duyguların tercumanı olarak sosyal bir misyon yüklenmişken  günümüzde hobi ya da ek iş olarak sürdürülmektedir. Ayrıca geleneksel aşık tipinde, temel şart olarak görülen “Rüya Motifi” günümüz âşıkları tarafında neredeyse reddedilmiştir.

 

            Rüya motifinin aşamaları şöyledir:

Bir sıkıntı ve dilekle uykuya dalış: Âşık adayı genellikle kutsal sayılan mevkilerde veya insandan uzak mevkilerde uykuya dalar.

 

            İkinci aşama ise; kutsal kişilere kutsal sayılan bir yerde karşılaşma ve pir elinden bade içmedir. Sevgili veya sevgilinin resmi ile karşılaşma, adayın kutsal kişiler tarafından eğitilmesi ve adaya mahlas ve dilinin çözülmesi için ruhsat verilmesi bu aşamadadır.

 

            Üçüncü ve son aşama, adayların uykudan uyanmasıdır. Bu aşama üç ayrı şekilden oluşabilir:

1-Kahraman kendi kendine uyanır ve ilk fırsatta eline geçen bir saz ile başında geçenleri anlatır.

2-Kahraman bir süre (3,6,7,20,40 gün) baygın kalır. Ağzından ve burnundan kanlı köpükler gelir. Gönül ehli bir kişinin sazın teline dokunması ile kendine gelir.

3-Kendi kendine uyanır ama bakışları, hali, tavrı bir acayiptir. Dünya ile alakası kalmamış gibidir.

 

Rüya motifinde içilen bade iki türlüdür;

  

Er Dolusu ve Pir Dolusu:

            “Er Dolusu” içen âşıklar, kahraman, yiğit ve gözü pektir. “Pir Dolusu” içen âşıklar ise cefalar çeker, sevdalara düşer, sevgilinin arkasından yanar tutuşur.

Âşık Edebiyatının başlıca unsurlarından birisini hikâye anlatma oluşturur. Saz şairleri içerisinde geleneğe bağlı olanların çoğu âşık meclislerinde hikâye anlatırlar. Bir kısım usta saz şairleri ise, bir yandan usta malı halk hikâyeleri anlatırken bir yandan da kendi düzdükleri hikâyeleri anlatırlar. Çıldırlı Âşık Şenlik, Ercişli Emrah, Sabit Müdami geleneğe bu yanıyla katkıda bulunmuş saz şairleridir.

Tonguzların Şaman, Moğol ve Baryatlar'ın Bo veya Bugue, Yakutların Oyun, Oğuzların Ozan dedikleri bu geleneğin temsilcileri toplumun yaşam biçimlerini düşünce ve duygularını, olaylara bakış açılarını şiirleriyle dile getirmişlerdir.
Yunus Emre, Pir Sultan Abdal, Köroğlu, Dadaloğlu, Karacaoğlan, Âşık şenlik, Âşık Veysel bu geleneğin en önemli temsilcileri olmuştur.

            Günümüzde kendilerini âşık olarak kabul eden saz şairleri, geleneksel âşık tipini oluşturan motiflerden oldukça uzaklaşmaktadırlar. Anadolu’da sayıları gittikçe azalan günümüz âşıkları siyasi, sosyal ve ekonomik değişmelerle paralel olarak yeni bir tipe dönüşmüştür. Ama her şeye rağmen kültürümüzde önemli bir yeri olan âşıklık geleneğinin yaşanması yaşatılması ile bu kültürel değerimizin gelecek kuşaklarımıza aktarılacağı unutulmamalıdır. Öyle ise ne mutlu onlara . Ne mutlu gelecek Âşıklar Bayramını hazırlayan, bade içmiş, kevser yudumlamış âşıklara! O badeyi bütün insanlığa sunmak için koşan gönül dostlarına…

 

 

  

 

           

Ehl-i islam olan işitsin bilsin,

Can sağ iken yurt vermeniz düşmana
İsterse Uruset ne ki var gelsin  

Can sağ iken yurt vermeniz düşmana.

Guşanın kılıcı geyinin donu

Gavga bulutları sardı her yanı
Dağda goç yiğidin şan alma günü
Can sağ iken yurt vermeniz düşmana

Gavga günü namert sapa yer arar
Er olan göğsünü düşmana gerer
Cemi ervah bizden meydana girer
Can sağ iken yurt vermeniz düşmana

Asker olan bölük bölük bölünür
Sandınız mı Kars kalası galınır

Boz atlar üstünde gılıç çalınır

Can sağ iken yurt vermeniz  

Hele Alosrnan'ın görmemiş zorun

Din gayreti olan tedarik görün  
Al tepip baş kesin Kazak'ı kırın           

Can sağ iken yurt vermeniz düşmana

Benesferdir bilin Urus'un aslı

Orman yabanisi balıkçı nesli

Nınzır sürüsüne dalıp kurt misli

Can sağ iken yurt vermeniz düşmana  

Şenlik durursuz atlara minin

Sıyra gılıç düşman üstüne sürün

Artacaktır şanı bu Al'osmanın
Can sağ iken yurt vermeniz düşmana

İster ihtiyar ol ister nevcivan
Bu dünyada baki kalan öğünsün
Meraksız fikirsiz gamsız her zaman
Her zaman şâd olup gülen öğünsün

Müddet ki Hazret-i Âdem’den beri
Okunmaz defteri bilinmez sırrı
Bu dünyadan gitti nice bin biri
Ahretten dünyaya gelen öğünsün

Sefil Şenlik der ki bu dünya fâni
İskender Ürüstem Süleyman hani
Ecel pazarından kurtaran canı
Azrail'den mühlet alan öğünsün

 

"Sulandı gözlerim zay oldu işler
Ağız papuçladı döküldü dişler
Ürkmez oldu benden yerdeki kuşlar
Çekerim elinden huy ihtiyarlık"